SCHORZENIA LUDNOŚCI PRAHISTORYCZNEJ NA ZIEMIACH POLSKICH

dom przewodnikow kMuzeum Archeologicznego w Gdańsku przy ul. Mariackiej 25/26

Celem wystawy jest przybliżenie współczesnemu odbiorcy problematyki związanej ze stanem zdrowia naszych przodków.
Dziedziną wiedzy, która zajmuje się badaniem kondycji zdrowotnej pokoleń żyjących w odległych wiekach, jest paleopatologia. W oparciu o dodatkową wiedzę z innych dziedzin np. archeologii, antropologii, medycyny, paleopatologia odtwarza historię chorób. Dąży do ustalenia kolebki - czyli miejsca narodzin poszczególnych schorzeń, dróg ich rozprzestrzeniania się, zasięgu występowania, dynamiki rozwoju i stopnia wpływu chorób na życie całych społeczeństw jak i poszczególnych jednostek.
Pokazane na wystawie eksponaty, które przedstawiają różne odmiany i zmiany chorobowe, pochodzą z cmentarzysk młodszej epoki kamienia, czyli neolitu, z okresu wpływów rzymskich i ze średniowiecza. Umieszczone na dwóch piętrach, wraz ze stałą wystawą pradziejową, znajdują archeologiczny kontekst.

 

I piętro - NEOLIT

Dział epoki kamienia i wczesnej epoki brązu prezentuje najstarsze zabytki archeologiczne, natomiast w gablotach A-E przedstawiono kości ze śladami chorób, na które cierpieli ludzie w tym właśnie czasie.
W gablocie A znajdują się eksponaty ilustrujące niektóre odmiany rozwojowe. Powstały one w wyniku niegroźnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu zaburzeń genetycznych. Są to np. różnej wielkości i kształtu wstawki kostne w szwach łączących kości czaszki, otwór w trzonie mostka powstały w wyniku niecałkowitego zrośnięcia się jego części. Pokazane są także odmiany bruzd na pierwszym kręgu szyjnym, w których przebiegają ważne naczynia krwionośne zaopatrujące mózg, które mogą występować w postaci krótkich kanałów, nie zrośnięte z całością kości ich części, np. wyrostek kolczysty kręgu piersiowego, nietypowy kształt kości - rzepki czy części kości jak np. szeroki wyrostek kolczysty kręgu szyjnego. Znajduje się tu również odmiana, która jest atawizmem, gdyż stanowi pozostałość z rozwoju filogenetycznego; jest nią wyrostek nadbloczkowy kości ramieniowej, który w zasadzie nie występuje u człowieka.
Odmiany są ważnym źródłem informacji w śledzeniu mikroewolucji na przestrzeni wieków.
W gablocie B przedstawiono zmiany, które powstały w wyniku bardziej poważnych zakłóceń w rozwoju organizmu, czyli tzw. choroby rozwojowe, które mogą powodować uporczywe dolegliwości. Na przykład silnie skrzywiona przegroda nosa jest przyczyną częstych stanów zapalnych zatok. Mogą to być ropne zapalenia, jak w prezentowanym przypadku, gdzie przewlekły proces zapalny w lewej zatoce czołowej doprowadził do powstania przetoki w ścianie oczodołu w celu wydalenia ropnej wydzieliny. Poważną nieprawidłowością jest też rozszczep podniebienia. Wada ta powoduje spore zaburzenia mowy, a może także utrudniać odżywianie. Z kolei nieprawidłowe zrosty kości - jak np. żeber czy kręgów, gdzie dwie lub więcej kości tworzą jednolity blok, a także lumbalizacja czy sakralizacja, gdzie dochodzi do usztywnienia kręgosłupa w odcinku lędźwiowo - krzyżowym czy zwichnięcia stawu biodrowego, powodujące tzw. kaczy chód - ograniczają prawidłowe ruchy żeber, kręgosłupa czy kończyn i prowadzą do deformacji ciała. Niecałkowite zrośnięcie części łuków kręgów lub ich braku prowadzi do powstania przepuklin rdzenia kręgowego, co może spowodować ciężkie zaburzenia obwodowego układu nerwowego.
W gablocie C pokazano zmiany nowotworowe - łagodne, czyli niegroźne dla życia. Są to kostniaki różnej lokalizacji. Najczęściej występują na czaszce, oraz chrzęstniaki - zwykle zniekształcające kości, jak w tu przedstawionym przypadku, gdzie guz w dużym stopniu zdeformował kość śródręcza. Jest tu również kość udowa spłaszczona i wykrzywiona - prawdopodobnie w wyniku przebytej w dzieciństwie krzywicy.
W gablocie D przedstawiono zmiany zapalne: swoiste i nieswoiste. Przykładem choroby zapalnej swoistej jest gruźlica, którą może spowodować tylko swoisty czynnik, jakim jest prątek gruźlicy. Często w gruźlicy płuc zniszczeniu ulegają kręgi, w wyniku czego powstaje zwykle garb. Obok zniszczonych przez gruźlicę kręgów przedstawiono także czaszkę tego chorego z otworem potrepanacyjnym. Trepanację wykonano, wierząc, że przez otwór "wyjdzie" choroba. Ciężko chory pacjent nie przeżył jednak tej operacji. Pozostałe eksponaty to ślady procesu zapalnego nieswoistego, a więc takiego, który może być wywołany przez różne czynniki: bakterie, wirusy czy pierwotniaki. Najczęściej są to ropnie okołozębowe i zmiany popróchniczne, chociaż nie brakuje też zmian spowodowanych ropnym zapaleniem innych kości. Często chorowano na zapalenie zwyrodnieniowo - zniekształcające stawów. Różnego stopnia zniekształcenia, głównie stawów, przedstawiają liczne eksponaty. Zmiany te, w zależności od rozległości i stadium rozwoju, ograniczały lub uniemożliwiały poruszanie się.
W gablocie E można zobaczyć liczne przykłady urazów o różny charakterze. Są tu przykłady śladów po urazach czaszki zadanych ostrym bądź tępym przedmiotem. Do równie częstych należą urazy kości przedramion, zwłaszcza kości łokciowej. Są to tzw. złamania parowane. Patrz ilustracja - przedramię spełnia rolę tarczy, paruje cios i zwykle ulega złamaniu. Mamy tez przykłady poważnych złamań kości udowych. Trudne do nastawienia, zwykle źle się zrastały, co powodowało znaczne skrócenie kończyny. Rzadziej występowały złamania kompresyjne, jak np. kości podudzia i stopy, do których dochodzi przy upadku z dużej wysokości. Stan po takich urazach niewątpliwie utrudniał lokomocję.

 

II piętro
Dział OKRESU WPŁYWÓW RZYMSKICH prezentuje nieliczną kolekcję eksponatów paleopatologicznych. Zajmują one gablotę A. Jest wśród nich ropień okołozębowy, rozległe zapalenie okostnej, które mogło spowodować różne choroby, oraz przypadek poważnej choroby wrodzonej, tzw. "wyrośla mnogie". Powodują one duże zniekształcenia wielu kości, co wyklucza samodzielność chorego, który zwykle umiera w młodym wieku.
W dalszej części ekspozycja archeologiczna dotyczy ŚREDNIOWIECZA, towarzyszą jej liczne eksponaty paleopatologiczne. W gablocie A są odmiany podobne do przedstawionych na I piętrze, takie jak np. odmiany rowka tętnicy na pierwszym kręgu szyjnym, otwory w trzonie mostka, wyrostek nadbloczkowy na kości ramieniowej czy kostka szwowa. Poza tym są też inne, jak np. .bardzo wąskie kości nosowe, zmienny kształt rękojeści mostka i podpórki skokowej kości piętowej, nie zrośnięty lub wadliwie zrośnięty wyrostek barkowy łopatki, czy nietypowy kształt żuchwy i żebra.
W gablocie C, podobnie jak na I p. , można zobaczyć zaburzenia rozwojowe. Należy do nich przedwczesne zrośnięcie szwów. W zależności od rozległości procesu, dochodzi do różnego rodzaju zniekształcenia sklepienia czaszki. Czaszka może mieć kształt np. stożkowaty lub łódkowaty. Niektóre z nich powodują zaburzenia węchu i wzroku. Mniej dramatyczne zaburzenia powodował kręcz szyi, powodujący asymetrię czaszki. Natomiast żebra szyjne, które uciskały nerwy i naczynia krwionośne, mogły wywołać poważne zakłócenia funkcji np. całej kończyny górnej. Niedorozwój kości kończyn prowadził do karłowatego wzrostu. Natomiast zaburzenie prawidłowego rozwoju przynasad kości długich (udowych i piszczelowych ) powodowało zaburzenia funkcji stawów kolanowych ( choroba Pyle). Poważniejszą chorobą jest zaburzenie rozwoju przynasad kości ramieniowej i podstawy czaszki, którą reprezentuje tu kość ramieniowa noworodka. Do stosunkowo rzadkich i niegroźnych zaburzeń można zaliczyć nieskostnienie części nasad kości ramieniowych. Z kolei bardzo często stwierdzono niezwykle zróżnicowane zaburzenia w obrębie kręgosłupa, które są podobne, poza całkowicie otwartym kanałem kości krzyżowej, do przedstawionych na pierwszym piętrze.
W gablocie D znajduje się szkielet z rozległymi zmianami wywołanymi przez trąd, który jest chorobą zapalną swoistą wywołaną przez bakterie trądu. Ta przewlekła choroba, przywleczona do Polski przez Krzyżowców powodowała rozległe zniszczenia w układzie kostnym. W gablocie E są dalsze przykłady zapaleń swoistych. Widzimy tu zmiany spowodowane przez kiłę, która podobnie jak trąd, niszczy prawie cały układ kostny. Sporo jest przykładów gruźlicy, która poza niszczeniem trzonów kręgów - atakuje również stawy, zwłaszcza biodrowe i kolanowe. Kolejne eksponaty przedstawiają stany zapalne nieswoiste na czaszce. Są to zmiany na kościach jarzmowych, na żuchwie czy na łusce kości potylicznej. Ta ostatnia mogła być spowodowana przez kołtun. Sporo jest zmian po ropniach okołozębowych oraz zmian popróchnicznych. Jest też przykład rozległej przyzębicy i śladów po otorbionych cystach.
W gablocie F przeważają eksponaty przedstawiające całą gamę zmian zwyrodnieniowo - zniekształcających, które występują zarówno w obrębie kręgosłupa, jak i w stawach. Widzimy tu też zaburzenia wywołane niedoborem np. żelaza. Widoczny porowaty strop oczodołu zwykle występuje w anemii, którą jedną z przyczyn jest malaria. Obszary występowania malarii w Polsce przedstawia załączona mapka. Spłaszczone kręgi mogą być dowodem niedoboru pożywienia - głodu - lub wrodzonej choroby Scheuermanna. Natomiast rozległe zmiany, występujące w całym prawie szkielecie, są spowodowane zaburzeniami hormonalnymi ( zespół Morganiego ).
W gablocie G przedstawiono urazy. Do nich należą też celowe zniekształcenia czaszki - stosowane przez liczne ludy, również przez dawnych Słowian - oraz trepanacja, której historia, jest równie ciekawa jak historia celowego zniekształcania głowy. Urazy czaszki i pozostałych kości są mniej lub bardziej rozległe i występują na prawie wszystkich kościach. W gablocie tej są też eksponaty przedstawiające zanik wyrostków zębodołowych, otwory łokciowe kości ramieniowych o bliżej nie wyjaśnionej etiologii, żebra i obojczyki z dodatkowymi powierzchniami stawowymi i spłaszczonymi brzegami, które świadczą o zakłóceniu prawidłowej postawy ciała.
W gablocie H oraz I znajdują się eksponaty przedstawiające nowotwory. W gablocie H są kości szkieletu z rozległymi zmianami występującymi w nowotworze płuc, a w gablocie I przeważają guzy łagodne, takie jak kostniak, naczyniak, guz szczęki - prawdopodobnie spowodowany przez torbiel zatoki szczękowej, niewiadomego pochodzenia ubytek w miednicy dziecka, wyrośla samotne i kostniak kostninowy. Jest tu również dramatyczny, podobnie jak w gablocie H, eksponat: czaszka i fragment kości miednicznej z rozległymi uogólnionymi zmianami spowodowanymi przez nowotwór złośliwy.
Wystawę wzbogacają plansze, które pozwalają ogólnie zorientować się w historii chorób, w ich występowaniu na całym świecie na przestrzeni wieków. Z wystawy można wywnioskować, że np. częstość zmian rozwojowych jak i zapalnych, zwłaszcza swoistych, na przestrzeni wieków wzrastała i że stopniowo choroby stawały się coraz bardziej zróżnicowane. To znaczy pojawiały się nowe choroby, zwłaszcza zakaźne, oraz choroby z niedoboru (anemia, krzywica ). Obszerniejsze wiadomości o paleopatologii będzie można zaczerpnąć z przygotowanej do druku książki zatytułowanej " Paleopatologia".