KWIECIEŃ 2020

Znak pielgrzymi z Gdańska z XV w.: św. Kwiryn z Neuss – patron chroniący od zarazy

Św. Kwiryn z Neuss - Muzeum Archeologiczne w GdańskuŚwięty Kwiryn (Quirinus) był chrześcijańskim męczennikiem, skazanym na śmierć, razem ze swoją córką, w czasach panowania rzymskiego cesarza Hadriana (II wiek). Jego relikwie trafiły do niemieckiego miasta Neuss już w X lub w połowie XI w. Wkrótce stały się przedmiotami powszechnego kultu, przyciągającymi pielgrzymów.

Ogromna popularność św. Kwiryna w XIV w. miała związek z postrzeganiem go jako patrona chroniącego przed chorobami zakaźnymi, takimi jak dżuma i ospa, które dziesiątkowały mieszkańców całej Europy. Uzdrowienia przypisywano cudownym właściwościom wody czerpanej ze studni, którym patronował Quirinus. Wierzono także, że św. Kwiryn pomaga przy chorobach nóg i uszu. Współcześnie wspomnienie liturgiczne świętego z Neuss obchodzi się 30 marca, czyli w drugi dzień po historycznej dekapitacji (ścięciu głowy) Kwiryna.


Zainteresowany(-a)? Zobacz Gdańską Kolekcję Plakietek Pielgrzymich, czyli zdigitalizowane zabytki Muzeum Archeologicznego w Gdańsku dostępne online: http://archeoportal.pl/kolekcja/6


Miasto Neuss należy do najstarszych w Niemczech. Obecnie znajduje się na obszarze Nadrenii Północnej–Westfalii. W X w. powstał tam klasztor benedyktynów.

Znaleziska plakietek z wyobrażeniem św. Kwiryna z Neuss pochodzą głównie z terenu Niemiec, rzadziej z Belgii, Holandii, Danii, Szwecji. Przy czym tylko niewiele ponad 20 zabytków to oryginalne znaki pielgrzymie; pozostałe znaleziska to odlewy na dzwonach oraz różnego rodzaju medaliony.

Z Gdańska znamy tylko jeden, za to bardzo dobrze zachowany, znak z Neuss (GKPP 382), o wymiarach 42 x 70 mm. Został on odkryty na stanowisku Lastadia w warstwie datowanej na 2. poł. XV w. Jest to ażurowa plakietka ze stojącą postacią św. Kwiryna przedstawionego jako rycerza, prawą ręką wspierającego się na mieczu, przy którym zachował się fragment ułamanej tarczy z krzyżem łacińskim pośrodku. W lewej ręce (odłamanej) powinien trzymać lancę z proporcem. Na prawym ramieniu ma zamocowaną niewielką tarczę turniejową, na której widnieje dziewięć kulek – herb miasta Neuss. Na dole znaku jest taśma z gotyckim, minuskułowym napisem: s.qvirinis.

Kurator wystawy i autor tekstu: dr hab. Henryk Paner
Redakcja: Marcin Fedoruk
Rysunek zabytku: Ewa Nowicka
Zdjęcie zabytku: Joanna Szmit
Opracowanie graficzne: Lidia Nadolska

MARZEC 2020

Porcelanowa laleczka – zagubiona przyjaciółka małej gdańszczanki z XIX wieku

Porcelanowa laleczka - Zabytek Miesiąca - Muzeum Archeologiczne w GdańskuPodczas badań archeologicznych przy ulicy Szerokiej w Gdańsku w 2008 roku odkryto niewielkie porcelanowe popiersie. Po przeprowadzeniu konserwacji i usunięciu zabrudzeń okazało się, że jest to głowa lalki, wykonana z porcelany biskwitowej typu parian – charakteryzującej się matową powierzchnią, z wyglądu przypominającej marmur. Nazwa „parian” pochodzi od greckiej wyspy Paros, znanej właśnie z występowania drobnoziarnistego, białego marmuru. Marmurowa masa ceramiczna wynaleziona została w latach 40-tych XIX wieku w Anglii i znalazła zastosowanie głównie przy wyrobie różnego rodzaju figurek dekoracyjnych.

Do początku XIX w. lalki wykonywano przeważnie z drewna i tkanin, rzadziej z wosku. Przy czym na bardziej realistyczne egzemplarze, dzieła wyspecjalizowanych rzemieślników, pozwolić sobie mogły tylko najbogatsze rodziny. Wykorzystanie porcelany w tym zakresie było przełomowe. W całej Europie jak grzyby po deszczu powstawać zaczęły wytwórnie specjalizujące się w produkcji porcelanowych komponentów lalek: główek, rączek i nóżek.

Głowy formowano zazwyczaj od razu z włosami ułożonymi w najmodniejszą fryzurę. Dzięki temu współcześni badacze i kolekcjonerzy mogą precyzyjnie datować zachowane egzemplarze. Niektóre lalki miały peruki z ludzkich włosów, inne formowano z nakryciem głowy. Oczy, usta i policzki malowano żywymi kolorami, a włosy – na czarno lub na jasny blond. Korpus, na którym osadzano głowę, wykonywano głównie z tkanin lub skóry, rzadziej z drewna. Czasem doszywano porcelanowe ręce i nogi, które wystawały spod ubrania.

Początkowo lalki wyglądały jak dorośli; dopiero w połowie XIX w. zaczęto nadawać im wygląd dziecięcy. Zabawki nosiły najmodniejsze stroje, często szyte przez zawodowe krawcowe. Zachęcano też dziewczynki do kupowania lub szycia lalkom ubiorów zgodnych z aktualnymi trendami.

Lalka odkryta w Gdańsku musiała być modnisią. Na efektownie przystrzyżonych blond lokach ma czapeczkę rogatywkę ozdobioną złotymi frędzlami i obszytą sobolowym futrem. Nie wiadomo, jak wyglądało jej ubranie, ale podobny egzemplarz – pochodzący być może z tej samej wytwórni, a sprzedany niedawno na jednym z portali aukcyjnych – nosił piękną beżową suknię, odsłaniającą całe ramiona, z dekoltem obszytym koronką. Laleczka gdańska powstała prawdopodobnie w jednej z wytwórni niemieckich w okresie między 1860 a 1880 rokiem.

Kurator wystawy i autor tekstu: Ewa Trawicka
Zdjęcie: Zofia Grunt
Opracowanie graficzne: Lidia Nadolska


Zabytek Miesiąca można zobaczyć na własne oczy (bezpłatnie) w Domu Przyrodników przy ul. Mariackiej 25/26 w Gdańsku.

• mapa: https://archeologia.pl/dom-przyrodnikow/kontakt
• godziny otwarcia: https://archeologia.pl/dom-przyrodnikow/godziny-otwarcia

Zapraszamy!

LUTY 2020

Brązowa szpila ze skarbu w Lipince

Brązowa szpila ze skarbu w LipinceOdkrycia skarbów z okresu późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na terenie Pomorza Wschodniego, Powiśla i Żuław notowane są od końca XIX i początków XX wieku. Wtedy też w miejscowości Lipinka (gmina Nowy Staw) przypadkowo natrafiono na zbiór zabytków brązowych.

W archeologii „skarb” oznacza zbiór intencjonalnie ukrytych przedmiotów o wartości zabytkowej. Poprzez skarb rozumie się także zabytki złożone niegdyś w ofierze, na przykład rzeczy wrzucone do bagna, by przebłagać bóstwa wodne. Przedmioty wchodzące w skład skarbów występują często w zestawach, takich jak: ozdoby, ozdoby i narzędzia (siekierki), bryły surowca brązowego. Skarby znajduje się najczęściej z dala od osad.

Odkrycie z Lipinki miało miejsce w 1911 roku na terenie piaśnicy (żwirowni) położonej na wschód od wsi. W skład skarbu wchodziły: miecz brązowy, po trzy nagolenniki i naramienniki, dwa naszyjniki oraz cztery szpile brązowe (do naszych czasów przetrwała tylko jedna szpila, przechowywana w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku).

Eksponowany zabytek reprezentuje typ z tak zwaną tarczowatą, spiralną główką. Szpila jest wykonana z grubej, czworokątnej blachy brązowej, bardzo starannie zawiniętej. Ma kolec, niestety częściowo odłamany. W literaturze ta forma szpili uważana jest za wytwór o rdzennie pomorskim pochodzeniu. Takie szpile miewały długość do 40 cm. Były to przedmioty przeznaczone na wyjątkowe okazje. Gdański okaz waży ok. 275 g. Duża ilość brązu oraz staranność wykonania wskazują na to, że szpile były przedmiotami o znacznej wartości. Zapewne nie każdy umiał je wykonać. Dlatego też ukryto je razem z innymi przedmiotami w skarbie.

W odległości około 1,5 m od skarbu archeolodzy wyeksplorowali w czystym piasku trzy popielnice grobowe, bez obstawy kamiennej. Być może w którejś z nich pochowano właściciela szpili?

Zabytek z Lipinki datuje się na starszą część okresu halsztackiego wczesnej epoki żelaza (HaC), ok. VIII w. – 2. połowy VII w. p.n.e. Na Pomorzu Wschodnim – i ogólnie na obszarach nadwiślańskich – był to okres zmian kulturowych. Zaczęto wówczas używać pierwszych przedmiotów wykonanych z żelaza, początkowo głównie ozdób. U schyłku okresu HaC krystalizuje się ostatecznie kultura pomorska. Wkrótce jej osadnictwo zajmuje już całe Pomorze Wschodnie, a na terenach zawiślańskich tworzy przyczółek osadniczy związany z wpływami na obszarze Malbork – Sztum – Nowy Targ.

Z całego skarbu w Lipince, liczącego w sumie 13 przedmiotów, do naszych czasów przetrwała tylko szpila. Pozostałe przedmioty zaginęły pod koniec drugiej wojny światowej. Niestety podobny los spotkał większość zabytków przechowywanych w kolekcjach muzealnych Gdańska i Królewca.

Kurator wystawy i autor tekstu: dr Piotr Fudziński 
Zdjęcia: Joanna Szmit 
Opracowanie graficzne: Lidia Nadolska


Zabytek Miesiąca można zobaczyć w Domu Przyrodników przy ul. Mariackiej 25/26 w Gdańsku.

• Mapa: https://archeologia.pl/dom-przyrodnikow/kontakt 
• Godziny otwarcia: https://archeologia.pl/dom-przyrodnikow/godziny-otwarcia

Zapraszamy!

STYCZEŃ 2020

Krzemienne sierpy z epoki kamienia

MAG - Zabytek Miesiąca - styczeń 2020Sierpy należą do najstarszych narzędzi żniwnych używanych przez człowieka. W ciągu wielu wieków zmieniały się ich kształty i materiały, z których je wykonywano. Pierwsze sierpy składały się z kawałka drewna, w którym osadzano drobne fragmenty krzemienia, odpowiednio zaostrzone. W początkach drugiego tysiąclecia p.n.e. używano sierpów wykonanych z jednej dużej konkrecji krzemienia. Miały one najczęściej kształt półksiężyca. Powierzchnia ich była odpowiednio retuszowana.

Sierpy, zwane też nożami sierpowatymi, mogły być używane jako noże. O ich przeznaczeniu świadczą ślady zużycia widoczne na powierzchni narzędzia. Metodę, przy pomocy której badane są ślady użytkowe na narzędziach krzemiennych, nazywa się traseologią.

W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku znajdują się dwa sierpy odkryte w zachodniej części województwa pomorskiego. Jeden z nich pochodzi z miejscowości Gać (gm. Słupsk), drugi z miejscowości Karwica (gm. Cewice). Okaz z Karwicy ma 6,6 cm długości. W jego dolnej części widoczne są ślady złamania; pierwotny kształt był zbliżony do półksiężyca. Widoczne wyświecenia wewnętrznej krawędzi wskazują, że ten sierp mógł być używany do ścinania traw lub zbóż.

Nierozstrzygniętą kwestią pozostaje natomiast funkcja okazu z Gaci. Zachowany fragment, o długości 8 cm, mógł być częścią sierpa lub sztyletu krzemiennego. Obie krawędzie przedmiotu opracowane są drobnym retuszem, z wyraźnymi śladami odbić. Zachowane ostre krawędzie retuszu wskazują, że sierp nie był intensywnie użytkowany. Oba sierpy zostały wykonane z miejscowego krzemienia bałtyckiego. Dobór konkrecji krzemiennych oraz staranne opracowanie powierzchni i krawędzi pracujących narzędzi wskazują na wysoki poziom wytwórczości krzemieniarskiej. Prezentowane narzędzia należą do nielicznych zabytków datowanych na przełom epoki kamienia i wczesnej epoki brązu, znalezionych na terenach Pomorza Wschodniego.


Kurator: Olgierd Felczak
Tekst: Danuta Król
Zdjęcie: Zofia Grunt
Opracowanie graficzne: Lidia Nadolska


Zabytek Miesiąca można zobaczyć w Domu Przyrodników przy ul. Mariackiej 25/26 w Gdańsku.

• Mapa: https://archeologia.pl/dom-przyrodnikow/kontakt

• Godziny otwarcia: https://archeologia.pl/dom-przyrodnikow/godziny-otwarcia

Zapraszamy!

Ta strona używa plików Cookies. Dowiedz się więcej o celu ich używania i możliwości zmiany ustawień Cookies w przeglądarce. polityka prywatności